Rusiyanın ölçü vahidi - QAN!

Bir vaxtlar rus ədəbiyyatının ən böyük şairlərindən biri olan Fyodor Tyutçev 1866-cı ildə sonradan demək olar ki, tarixi bəraət formuluna çevrilən misralar yazmışdı:

“Ağılla Rusiyanı anlamaq olmaz,
Ümumi arşınla ölçmək mümkün deyil…”

Təxminən 160 il keçib. Dövrlər dəyişib, imperiyalar çöküb, Sovet İttifaqı dağılıb, azadlıq və normal gələcək üçün ümid yaranıb. Lakin bu gün XXI əsrdən — Ukraynadan, Avropadan, okeanın o tayından Rusiyaya baxarkən getdikcə daha çox belə bir hiss yaranır ki, araba hələ də yerindən tərpənməyib.

Mən vaxtilə müəyyən müddət Rusiyada yaşamış və təhsil almışam. Ola bilsin ki, məhz buna görə onun taleyi bu gün də məni laqeyd qoymur — nə siyasətdə, nə mədəniyyətdə, nə də insani ölçüdə. Elə buna görə də Puşkinin və Tolstoyun, Çaykovskinin və Dostoyevskinin ölkəsi olan, misilsiz mədəni irsə malik bir dövlətin yenidən qorxu, dağıntı və ölüm mənbəyinə çevrildiyini görmək xüsusilə ağrılıdır. Bu gün artıq birbaşa suallardan yayınmaq mümkün deyil.

Niyə 1990-cı illərin əvvəlində azadlığı seçmiş Rusiya yenidən avtoritarizmə yuvarlandı?
Niyə sovet qaranlığının, güc və yalan kultunun qayıdışı mümkün oldu?

Niyə dünya yenidən soyuq müharibə vəziyyətinə düşdü?

Necə oldu ki, XXI əsrdə Rusiya məqsədli şəkildə Kiyevi və Ukraynanın digər şəhərlərini bombalayaraq mülki infrastrukturu məhv edir? Qış aylarında milyonlarla insanı işıqdan, istilikdən və sudan məhrum etmək, dinc əhalini — uşaqları, qadınları, qocaları soyuğa, əzaba və ölümə məhkum etmək necə mümkün oldu? Faşistlər Hitlerin dövründə məhz belə davranmırdılarmı? Və nəhayət, “xarici düşmənlər” haqqında bitib-tükənməyən yalan axını, isterik antiamerikanizm və antiqərb təbliğatı nə vaxt sona çatacaq? Axı bütün bunlar yalnız bir məqsədə xidmət edir — öz zorakılığını əsaslandırmağa.

Mən Sovet İttifaqının dağılmasından sonrakı 35 ilin tarixini ətraflı şəkildə nəql etməyəcəyəm. Ola bilsin ki, akademik baxımdan yekun nəticələr çıxarmaq üçün vaxt hələ çatmayıb. Lakin Vladimir Putinin rəhbərliyi altında müasir Rusiyanın hansı istiqamətdə və hansı məqsədlə hərəkət etdiyini anlamaq üçün faktlar artıq kifayət qədər toplanıb.

Bu gün aydındır: Rusiya yenidən sovet idarəetmə metodlarını — repressiyaları, total təbliğatı və əhalinin ideoloji emalını öz silahına çevirib. 1917-ci ilin Oktyabrı imperiya ənənələrinin zəncirini qırmadı — əksinə, onları daha da qəddar formada möhkəmləndirdi və böyük dövlət mifini dövlət dininə çevirdi.

Çar ailəsinin güllələnməsi, qırmızı terror, vətəndaş müharibəsi, qolçomaqların məhv edilməsi, xalqların deportasiyası, Holodomor, 1930-cu illərin kütləvi repressiyaları — bütün bunlar Rusiyanın öz daxilində heç vaxt səmimi və ağrılı şəkildə dərk olunmayıb. Məhz buradan Rusiyanın özünü necə gördüyü ilə dünyanın onu necə gördüyü arasındakı nəhəng uçurum yaranır.

Buna Molotov–Ribbentrop paktını, Avropanın bölüşdürülməsini, Baltikyanı ölkələrin, Qərbi Ukraynanın və Belarusun anneksiyasını, Finlandiya ilə müharibəni və SSRİ-nin Millətlər Liqasından çıxarılmasını da əlavə etsək, Rusiyaya inamsızlığın niyə situativ yox, tarixi xarakter daşıdığı aydın olar.

Tyutçevin sözləri onilliklər boyu rahat bəraət rolunu oynayıb: guya Rusiyanı mühakimə etmək yox, “anlamaq” lazımdır. Lakin tarix göstərdi ki, bu cür “anlaşılmazlıq” onun qonşularına həddən artıq baha başa gəlir.

Əgər dövləti ağılla ölçmək mümkün deyilsə, onu qanla ölçməyə başlayırlar. Bu gün bu qiyməti Ukrayna ödəyir — vətəndaşlarının həyatı, dağıdılmış şəhərlər, qaranlıq və soyuq bahasına.

Rusiya sivil dünya ilə heç vaxt anlaşa bilməyəcək — ta ki, öz Nürnberqindən keçənə qədər. Bu yalnız stalinizmə və sovet dövrünün cinayətlərinə görə deyil, həm də artıq formal “müstəqillik” dövründə törədilmiş son onilliklərin cinayətlərinə görə olmalıdır.

2014-cü ildə Krımın anneksiyası, Ukraynanın şərqindəki qanlı qırğın, daha sonra isə 24 fevral 2022-ci ildə başlayan və bu günə qədər davam edən Rusiyanın Ukraynaya qarşı tammiqyaslı təcavüzü. Bütün dünyanın gözü qarşısında Ukraynanın, onun mülki infrastrukturu və dinc əhalisinin sistemli şəkildə məhv edilməsi gedir.

Tarixin heç bir məhkəməsi ölənləri geri qaytarmayacaq. Heç bir bəraət dağıdılmış həyatların hesabını ödəməyəcək və bugünkü Rusiyanın özü ilə Ukrayna arasında onilliklər üçün qazdığı uçurumu doldurmayacaq.

Bu səbəbdən bu mətn yalnız ağrı və qəzəb haqqına sahib olan ukraynalılara ünvanlanmayıb. Bu sözlər ABŞ-a və Avropaya da aiddir — onların gözü qarşısında tarixi miqyasda bir cinayət törədilir.

Bu sözlər elə rusların özlərinə də aiddir. “Qardaş xalq”dan danışıb eyni zamanda onu raketlərlə öldürmək mümkün deyil. Mədəniyyət və humanizm pərdəsi arxasında gizlənərək yad şəhərlərin dağıdılmasına səssiz qalmaq olmaz. Və xüsusi sual — xaricdəki sözdə rus liberal müxalifətinədir: onlar çox vaxt mənəvi rahatlığı seçir və baş verənləri öz adı ilə çağırmaqdan qorxurlar. Tarix neytrallığı qəbul etmir, əksinə, həmişə soruşur: sən haradaydın, insanlar öldürüləndə?

Britaniyalı yazıçı Corc Oruellin dediyi kimi: “Azadlıqla təhlükəsizlik arasında seçim edən xalq sonda hər ikisini itirir.”

Ramiz Yunus,
politologiya professoru
“Xəzər” Beynəlxalq Universiteti